Η Πολιτεία του Αριστοτέλους -Χρονογράφημα

Γράφει ο Λάζαρος Ρασάικος

Oι αρχαίοι Έλληνες πάντα έτρεφαν μεγάλη εκτίμηση για την σοφία. Οι επτά σοφοί της αρχαιότητας ήσαν άνδρες με ιδιαίτερη πολιτική οξυδέρκεια και ήταν ο Αθηναίος Σόλων, ο Περίανδρος της Κορίνθου, ο Πιττακός από την Μυτιλήνη , ο Κλεόβουλος από την Λίνδο της Ρόδου, ο Βίας από την Πριήνη και ο Λακεδαιμόνιος Σπαρτιάτης ο Χίλων. Όλοι αυτοί οι άνδρες είχαν συμβάλει θετικά στην αντιμετώπιση των πολιτικών και κοινωνικών αδιεξόδων σε περιόδους κρίσης κατά την αρχαία εκείνη εποχή.

 Ο αριθμός του 7 των σοφών δεν ήταν τυχαίος. Με βάση την κλίμακα του 10 ο αριθμός του 7 συμβόλιζε την δύναμη της μεσότητας .Οι σοφοί αυτοί άνδρες είχαν συνειδητοποιήσει ότι κάθε δράση προκαλεί αντίδραση με αντίθετη φορά , κάθε κέρδος η ζημιά έχει το ισόποσο τίμημα του. Αυτός ήταν ο νόμος της Ανάγκης. Προσπάθησαν να βρούν μέσα στο χάος το φώς και να εξισορροπήσουν της αντίρροπες αυτές συμπαντικές τάσεις χωρίς καταστροφικές συνέπειες για το κοινωνικό σώμα. Με τον τρόπο αυτό αναγνώρισαν την σημασία του μέτρου.

Τα διδάγματα τους αναγράφθηκαν ως απαράβατες εντολές στο μαντείο των Δελφών. Αποτέλεσαν την θεμελιώδη λίθο των τότε θεϊκών εντολών για τους θνητούς σε μια αρχέγονη μακρινή εποχή που χάνεται στα βάθη των αιώνων και των χιλιετηρίδων.«Τίποτε μην πράττεις υπερβολικά». «Το μέτρο είναι ο καλύτερος οδηγός», «Είσαι τόσο σίγουρος ώστε να δίνεις εγγυήσεις στους άλλους ; Στην γωνιά παραμονεύει η πτώση σου» Η υπερβολική αυτή έμφαση στο μέτρο , την μετριοπάθεια δεν αποσκοπούσε στην ανάσχεση του πρακτικού δυναμισμού. Αντιθέτως υπενθύμισε στους θνητούς ( ακόμη της σημερινής εποχής) το γνωστό ρητό των αρχαίων ημών προγόνων ... «Γνώθι σ αυτόν» να έχεις αυτογνωσία , μην ξεχνάς ότι είσαι θνητός στην επι γής σύντομη πορεία σου. Έτσι οι σοφοί της αρχαιότητας προειδοποιούσαν για τις καταστροφικές συνέπειες που συνεπάγονται από τον μη σεβασμό στα Θεία , από την αλαζονική συμπεριφορά που συνεπάγεται μετα από μία επιτυχία, αλλα και από την λήθη και αδράνεια των ανθρώπων . Οι θνητοί έπρεπε δυστυχώς , τις περισσότερες φορές , να πάθουν για να μάθουν ότι όσο ζούμε δεν είμεθα παντοδύναμοι .

 Αναψηλαφώντας την μη διδασκόμενη πλέον Ελληνική Παιδεία που εξέπεμπαν οι αρχαίοι σοφοί πρόγονοι μας διέκρινα έναν, τον Αριστοτέλη. Γεννήθηκε στην αρχαία Μακεδονία από πατέρα ιατρό και μητέρα καταγόμενη από πλούσια οικογένεια της Ευβοίας. Μετά τις βασικές σπουδές το υπόλοιπο του βίου του έζησε ως μέτοικος στην Αθήνα και το υπόλοιπο διετέλεσε διδάσκαλος - πνευματικός πατήρ- του Μεγάλου Αλεξάνδρου Γ΄ κατόπιν εντολής του Φιλιππου Β΄. Στα «Πολιτικά» του ο Αριστοτέλης χαρακτηρίζει τον άνθρωπο «φύσει πολιτικό ζώον» δηλαδή ένα ζωντανό πλάσμα που έχει την φυσική τάση να ζεί σε οργανωμένες κοινωνίες και ξεχώρισε για το Θεϊκό χάρισμα του Λόγου.

Κατά τον Αριστοτέλη τα πολιτεύματα των ανθρώπινων κοινωνιών ταξινομούνται στην «Βασιλεία»,στην «Τυραννίδα», στην «Αριστοκρατία»,στην «πλουτοκρατική ολιγαρχία», και η έκπτωσις όλων των προηγούμενων που ακούει στην λέξη «δημοκρατία».

Κατά την βασιλεία ένας άνθρωπος κατέχει την εξουσία και την ασκούσε για το συμφέρον του συνόλου ανθρώπων που διοικούσε

Κατά την Τυρανίδα ένα άνθρωπος κατέχει την εξουσία και την ασκούσε εις βάρος του συμφέροντος του συνόλου των ανθρώπων που καταπίεζε (δεν διοικούσε)Έτσι ο μονάρχης λησμονεί το κοινό καλό και στρέφονταν αποκλειστικά στο καθαρά ατομικό συμφέρον και τον πλουτισμό του εις βάρος των υπολοίπων.

Κατά παρόμοιο τρόπο την αριστοκρατία αποτελούσε μία ομάδα αρίστων ανθρώπων και διοικούσε το σύνολο των υπολοίπων με μοναδικό κριτήριο την ευημερία όλων.

Η πλουτοκρατική αριστοκρατία αποτελούσε μία συντεχνιακή θα έλεγα με τα σημερινά δεδομένα κλειστή ομάδα ανθρώπων με κοινά συμφέροντα που εξουσίαζαν για την αύξηση του πλούτου αυτών εις βάρος του συνόλου των υπόλοιπων ανθρώπων

Στην τιμαροκρατία ( η ιδανική πολιτεία του Αριστοτέλους) όλοι οι πολίτες νέμονταν εξ ίσου τα δημόσια αξιώματα και τιμές με καθαρά ρυθμιστικό ρόλο να έχει η ομάδα των αρίστων της κοινωνίας

Η δημοκρατία κατά τον Αριστοτέλη αποτελούσε την αλλοίωση ( οχλοκρατία) της προηγούμενης πολιτικής κατάστασης και την χαρακτήριζε ως παρακμή της ορθής πολιτείας υπογραμμίζοντας πάντως ότι είναι η λιγότερη κακή μορφή από τις προηγούμενες πολιτειακές παρεκτροπές.

Πυρήνας της ανθρώπινης κοινωνικότητας είναι η οικογένεια υπο τον όρο «οίκος» ως προϊόν ανθρώπινης συμβίωσης βασιζόμενης στην δομή της φύσης. Ο Αριστοτέλης εννοούσε την φυσική υπεροχή των ανδρών, των ενηλίκων, και των ελεύθερων ανθρώπων παρά την διαπίστωση ότι η κυριαρχία στην φύση βασίζεται στην ρώμη, στην καταπίεση και στην βία. Η ειδοποιός διαφορά ανθρώπου από τα άλλα μη κοινωνικά ζωντανά πλάσματα ήταν ο Λόγος δηλ η λογική επεξεργασία των πραγμάτων.

Διέκρινε 4 βασικούς τύπους ανθρώπινης ζωής

Τον «απολαυστικόν» που έχει ως στόχο την ικανοποίηση των ανθρώπινων αισθήσεων ,του θυμικού και της ηδονής που προκαλείται από την απόλαυση υλικών και μη υλικών αγαθών.

Τον «χρηματιστικόν» τύπο που ο βίος ενός ανθρώπου έχει έναν μόνο σκοπό το κέρδος, τον υλιστικό πλούτο.

Τον «πολιτικό» που ορέγεται τιμές , δημόσιες δόξες, την πνευματική τελειοποίηση του

Και τον «θεωρητικόν» βίο του φιλοσόφου που επιδιώκει την δικαιοσύνη, την γνώση κυρίως την αλήθεια.

Τα δύο τελευταία θεωρήθηκαν σύμφωνα με τον Αριστοτέλη αξιοζήλευτα κριτήρια βίου για τις ιδιαίτερα προικισμένες φύσεις του ανθρώπου. Τα άλλα δύο πρώτα θεωρήθηκαν αξιοζήλευτα για εκείνους τους ανθρώπους που δεν γνωρίζουν τις απολαύσεις πέραν από αυτές που προσπορίζουν οι ανθρώπινες αισθήσεις.

Τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά τα διέκρινε σε εξωτερικά ( καταγωγή, ισχυρές φιλίες, πλούτος) και εσωτερικά ( υγεία, ρώμη , ομορφιά) Ο Αριστοτέλης επισημαίνει ότι η συστηματική αντιπαράθεση μεταξύ πλουσίων και φτωχών ανθρώπων και η σημασία της αξιοκρατίας ήταν δύο σταθερώς επανερχόμενα θέματα στις πολιτικές αναλύσεις του. Χαρακτηριστικά έγραφε ότι ήταν η βάση για εμφύλιες διαμάχες και πολιτικές έριδες και δημιουργούνται όταν « ίσοι άνθρωποι νέμονται άνισα αγαθά ή άνισοι άνθρωποι ίσα» ( όταν ή ίσα ίσοι ίσα έχωσι ή ίσοι έχωσι και νέμωνται)

Για τις εκτεταμένες επικράτειες ο Αριστοτέλης αναφέρει ότι διαλύουν την συνοχή του κοινωνικού σώματος και αποξενώνουν τους ανθρώπους από τον γενέθλιο τόπο τους. Ένα σημερινό παράδειγμα η επίπλαστη και εύθραυστη έννοια της «παγκοσμιοποιησης των οικονομικών αυτοκρατοριών ». Ωστόσο οι πολιτικές ιδέες του θα μπορούσαν να στηρίξουν την ενοποίηση του τότε γνωστού αρχαίου κόσμου που ο μόνος ηγέτης που το τόλμησε ήταν ο Μέγας Αλέξανδρος την εποχή εκείνη αλλα με διαλυτικές συνέπειες της ελληνιστικής κοσμοκρατορίας του κατά την μετά-ελληνιστική ιστορική περίοδο των επιγόνων .

 Έσχατος σκοπός του ανθρώπινου βίου είναι η ευτυχία - η ευδαιμονία -που προερχόταν από τις ηθικές και διανοητικές αρετές που μπορούν να καλλιεργηθούν από νεαρά ηλικία με την κατάλληλη αγωγή και διάπλαση της ανθρώπινης ύπαρξης όπως ο καλλιτέχνης (εκ-) παιδευμένος πλάθει επι χρόνια ένα περικαλλές άγαλμα σαν τον Ερμή του Πραξιτέλους ή όπως ένας αρχιτέκτονας κατασκευάζει ένα αξιοζήλευτο οικοδόμημα σαν τον Παρθενώνα .

Τελικός σκοπός του ανθρώπου είναι η η ανθρώπινη ευτυχία να μην είναι μία στατική κατάσταση αδρανείας ή ραστώνης αλλά μία διαρκής ενέργεια της ψυχής στους τομείς δράσης( πράξης) και θεωρίας ( σκέψης) Ο Αριστοτέλης δεν αρνήθηκε την αξία της δόξης και των τιμών ούτε θεωρούσε μεμπτή την προσπάθεια κάποιου νέου να κερδίσει τον έπαινο των πολιτών και του πλήθους ( το φιλότιμο) ακόμη και με αρνητικό τρόπο . Αυτό όμως οδήγεί σε ένα εγγενές ελάττωμα για τον πολιτικό ηγέτη της εποχής του. Τον καθιστούσε δέσμιο των πολιτικών συνθηκών , της τύχης και της ευμετάβλητης γνώμης του όχλου η των πολυσύνθετων προβλημάτων σε μία οργανωμένη κοινωνία . Έτσι η ανθρώπινη ευτυχία καταλήγει να γίνεται δέσμια στα ξένα χέρια πέραν την ύπαρξης του.

 

Επίλογος

 Αν ο Αχιλλέας αποτελούσε μύθο για την εποχή του Αριστοτέλη τότε ο μαθητής του ο Μέγιστος των Ελλήνων Αλέξανδρος ο Γ΄ ήταν ένας ζωηρός και δραστήριος νέος της εποχής ως μίαν ακρότατη περίπτωση φιλοτιμίας στην αρχαία Ελλάδα.